مطالعات اسلامی زنان و خانواده

مطالعات اسلامی زنان و خانواده

نقش نهادهای فرهنگی در نهادینه سازی حجاب و عفاف (مطالعه موردی استان کرمانشاه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران.
10.22034/iswf.2025.480122.1932
چکیده
حجاب و عفاف از موضوعات مهم دینی و اجتماعی است که نهادینه شدن آن در جامعه، نیازمند آگاهی از شرایط، علل و عوامل اثرگذار توسط نهادهای فرهنگی به‌عنوان متولیان اصلی فرهنگ­سازی است. مسئله اصلی پژوهش، ارائه الگوی نقش نهادهای فرهنگی در نهادینه‌سازی حجاب و عفاف در جامعه است. روش پژوهش بر اساس هدف کاربردی و باتوجه‌به شیوه جمع­آوری اطلاعات و تجزیه‌وتحلیل آنها، کیفی و با استراتژی نظریه داده­بنیاد انجام شده است. جامعه آماری تحقیق، کلیه کارکنان و مسئولان نهادهای فرهنگی استان کرمانشاه (1403-1402) هستند که شانزده نفر از آنان، با نمونه‌گیری نظری و هدفمند انتخاب شدند و اطلاعات لازم از آنها به‌واسطه مصاحبه­های عمیق نیمه‌ساختاریافته، جمع­آوری و سپس طی سه فرایند کدگذاری باز، محوری و گزینشی، مفهوم­پردازی و تجزیه‌وتحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد الگوی نقش نهادهای فرهنگی در نهادینه­سازی حجاب و عفاف، شامل مقوله­های شرایط علّی (ارزش‌ پایه حجاب، مدیریت صحیح و اصلاح قوانین)، شرایط زمینه­ای (تقویت زیرساخت­ها، هدفمندی حجاب و عفاف، حریم و حرمت حجاب و عفاف و جو فرهنگی و اجتماعی)، شرایط مداخله­ای (عوامل محیطی و سازمانی، نگرش مسئولان و نهادها و یکپارچگی سازمان­ها و اقدامات)، راهبردها (فعالیت­های انگیزشی، اقدامات کاربردی، کنترل و نظارت و مدیریت و برنامه­ریزی) و پیامدهای اولیه (سلامت فردی و خانوادگی، آرامش و سلامت اجتماعی) و پیامدهای ثانویه (رشد و کمال معنوی و کاهش آسیب­ها) است. در نتیجه باتوجه‌به نقش نهادهای فرهنگی در نهادینه‌سازی حجاب و عفاف لازم است کارکنان و مسئولان این نهادها، مخصوصاً مدیران ارشد و برنامه­ریزان، به عوامل اشاره‌شده توجه ویژه­ای داشته باشند و ازطریق راهبرهای نام‌برده، پیامدهای این امر را فراهم سازند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
1.         استراوس، آنسلم و کوربین، جولیت (1401)، مبانی پژوهش کیفی، فنون و مراحل تولید نظریه زمینه­ای، ترجمه ابراهیم افشار، تهران: نی.
2.         افشانی، سیدعلیرضا و زارعان، احمد (1393ش)، «نقش رسانه در گسترش و تعمیق فرهنگ عفاف و حجاب و تأثیر آن بر امنیت فردی و اجتماعی»، دانش انتظامی خراسان شمالی، سال اول، ش3، ص41-62.
3.         امین، الهام و داودی، علی­اصغر (1402ش)، «حجاب، هویت زنانه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت­الله خامنه­ای(مدظله العالی)»، مطالعات راهبردی بسیج، سال 26، ش99، ص6-128.
4.         ایمان، محمدتقی (1391ش)، فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی، چاپ اول، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
5.         آینده­چی، عباس و عرب­خراسانی، سمیه (1402ش)، «فراتحلیل متغیرهای روان‌شناختی همبسته با حجاب و عفاف»، زنان و خانواده، سال 18، ش63، ص153-180.
6.         بانکی پورفرد، میرحسین (1393ش)، عفاف و حجاب در سبک زندگی ایرانی اسلامی، تهران: انقلاب اسلامی.
7.         جوادی، سیده پروین و میرزایی مطلق، فرشاد (1402ش)، «راهکارهای مصونیت از آسیب­های بی­حجابی و بی­عفتی در ادب فارسی»، معرفت، ش308، ص53-62.
8.         خرمی‌ مشگانی، ابراهیم (1392ش)، چرا حجاب؟، تهران: مرسل.
9.         ذبیحی، محمدصادق (1398ش)، حجاب عزت است یا اسارت؟، مشهد: پیام طوس.
10.     سعیدی رضوانی، محمود و غلامی، فاطمه (1402ش)، «مشوق­ها و مصدع­های رعایت حجاب از نگاه دختران مقاطع ابتدایی»، زنان و خانواده، سال 18، ش62، ص293-322.
11.     سیف، علی‌اکبر (1402ش)، روان‌شناسی پرورشی نوین، تهران: دوران.
12.     صفرزاده، سحر (1388ش)، «نقش حجاب زنان در سلامت روانی اجتماع و راهکارهای مقابله‌ای با فرهنگ بدحجابی»، زن و فرهنگ، سال اول، ش2، ص59-72.
13.     عباس­زاده، محمد؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ سعادتی، موسی و محمدپور، نیر (1391ش)، «نگرشی روان‌شناختی و جامعه شناختی به بدحجابی به‌عنوان یک مسئله اجتماعی»، مهندسی فرهنگی، سال ششم، ش65-66، ص88-113.
14.     عباسی دره‌بیدی، احمد؛ زارعی، طیبه و کاظمی اسفه، نگار (1402ش)، «واکاوی مدل پارادایمی حجاب مطلوب از دیدگاه دانشجویان دختر مبتنی بر نظریۀ زمینه‌ای»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، سال سیزدهم، ش47، ص117-146.
15.     قربانی ­سپهر، آرش؛ خلیلی شورکائی، مجید و میرشکاری، محمدرضا (1397ش)، «تأثیر رسانه­ها بر ترویج عفاف و حجاب در جامعه اسلامی ایرانی»، دانش انتظامی خراسان شمالی، سال پنجم، ش17، ص109-131.
16.     محسنی تبریزی، علیرضا (1395ش)، روش تحقیق کیفی در مکاتب تفسیری، تهران: اطلاعات.
17.     مختاریان‌پور، مجید و گنجعلی، اسدالله (1390ش)، «نهادی‌سازی عفاف و حجاب در جامعه؛ رویکردی فرایندی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره چهارم، ش2، ص151-117.
18.     مهدوی، سیدابوالحسن (1396ش)، زیباتر از گل؛ بیست دلیل عقلی و روا‌ن‌شناختی برای حجاب برتر، اصفهان: مؤمنون.
19.     نقی‌پور ایوکی، سحر؛ نیکخواه قمصری، نرگس؛ غلامرضا کاشی، محمدجواد و گنجی، محمد (1402ش)، «فراترکیب مطالعات حجاب در ایران بعد از انقلاب اسلامی»، پژوهش‌نامه زنان، سال 14، ش45، ص143-172.
20.     نیکخو، سجاد؛ اصلانی، مهدی و رضوان‌خواه، سلمان (1403ش)، «تبیین نقش عفاف و حجاب در پایداری امنیت اجتماعی از دیدگاه قرآن»، فصلنامه زن و جامعه، سال پانزدهم، ش58، ص185-196.
21.     هاشمی سجزه­ئی، ابوالفضل و رنجبر، زهره ­سادات (1402ش)، «تحلیل مفهومی از شبکه صعودی عفاف؛ مطالعه موردی آیات و روایات عفاف و مفاهیم مرتبط»، معرفت، سال سی و دوم، ش 1، پیاپی 304، ص45-54.
ب) انگلیسی
1.   Deraye, M. (2010). Depiction of woman in Iranian cinema, 1970 s to present. women s studies informational forum 33. 151-158.
2.        Ruby, T. F. (2006). Listening to the voice of Hijab, women’s studies international forum 29: 54-66.
3.        Sohail, S., Anjum, G, & Aziz, M. (2023). Hijab and enclothed cognition: The effect of hijab on interpersonal attitudes in a homogenous Muslim-majority context. Cogent Psychology, 10(1). https://doi.org/10.1080/23311908.2023.2219084
4.        Simorangkir, D. N, & Pamungkas, S. (2022). Social identity construction and negotiation among hijab-wearing Indonesian university students. Journal of Communication and Religion, 41(3), 14–31.
5.        Fayyaz W, Ambreen M (2023), Hijab and sexual harassment among urban Muslim women: Role of continuity and consistency of practice, Journal of Humanities, Arts and Social Sciences Studies (HASSS), Volume 23, Number 1 (January-April). https://doi.org/10.14456/hasss.2023.6
6.        Ullah. F (2014). Hijab: A Sociological Analysis of the use and advantages of Hijab and Among Female University Students in Pakhtun Society. Available in : https://www.researchgate.net/publication/299848867_Hijab_A_Sociological_Analysis_of_the_use_and_advantages_of_Hijab_and_Among_Female_University_Students_in_Pakhtun_Society
7.        Basel A. H, (2023). Hijab as a Symbol of Resistance, Discrimination, and Solidarity: Exploring the Complex Intersection of Islamophobia and Identity (July 28, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4617239