https://pubs.jz.ac.ir/ مطالعات اسلامی زنان و خانواده fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://pubs.jz.ac.ir/article_240877.html ازنظر قرآن، مبنای کلان‌نظام تشریع اسلامی، «عدالت» است. براین‌اساس، مبنای خرده‌نظام فقهی یا حقوقی زنان، «عدالت جنسیتی» خواهد بود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونگی استنباط حقوق زنان از منابع فقه، بر مبنای عدالت جنسیتی، درخور کاوش فقهی است. این نوشتار به روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی و ارزیابی روش‌های مهم استنباط احکام (نص‌بسند اجتهادی و مقاصدی نواندیشان دینی) پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد دررابطه‌با پرسش مذکور، روش‌های مهم استنباط احکام، بررسی و ارزیابی گردید. براین‌اساس، الف) در روش نص‌بسند اجتهادی، چون همسویی آن با عدالت مورد توجه نیست، شکاف‌های جنسیتی در حقوق زن و مرد بسیار پررنگ است. ب) در روش مقاصدی نواندیشان دینی، نصوص شرعی، تاریخی شمرده می‌شود و از چرخه استنباط حذف می‌گردد. در این روش، حقوق زنان از مقاصد شریعت ازجمله اصل مساوات استنباط می‌شود و از مبنای قرآنی عدالت فاصله می‌گیرد. در نتیجه با اجتهاد «نص‌محور»، عدالت جنسیتی، قابل دستیابی است. در این روش، حقوق زنان از نصوص شرعی استنباط می‌شود و درعین‌حال، عدالت به‌عنوان غایت تشریع اسلامی، در تفسیر نصوص شرعی ایفای نقش می‌نماید. پیش‌فرض این روش، امکان درک ملاک‌های احکام حقوقی زنان توسط خرد انسانی است. https://pubs.jz.ac.ir/article_240852.html ازدواج و تشکیل خانواده، تکالیف و حقوقی را برای زوجین در نهاد خانواده به ‌دنبال دارد و در این راستا گاهی تزاحم بین حقوق طرفین ایجاد می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی تزاحم در حق سلطنت زن بر نفس و اعضای خویش، با انجام تکالیف زناشویی و حق تمکین مرد، در مواردی است که زوج، خواهان استفاده زن از روش‌های پیشگیری است یا حق استیلاد و فرزندآوری زوجین، مستلزم انجام روش‌های درمان نوین ناباروری است. این مقاله با روش توصیفی و تحلیل محتوایی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای، به حل تزاحم حقوق زوجین در مسائل مستحدثه پرداخته است. در یافته‌های پژوهش، قلمرو قاعده سلطنت در حل تزاحم حق زوجین در مسائل مستحدثه، اجبار زن به درمان ناباروری و اجبار به پیشگیری از بارداری با ابزار نوین، موردبررسی قرار داده شده است. در مسئله اجبار زن به بارداری، حق استیلاد و فرزندآوری، از حقوق مشترک زوجین به شمار می‌رود و هیچ‌کدام از زوجین نمی‌توانند به طور مطلق، طرف مقابل را از این حق محروم نمایند؛ اما قدر متیقن از استیفای حق استیلاد زوج، روش‌های طبیعی بارداری است و شامل موارد بارداری با ابزار نوین نمی‌گردد. در نتیجه، در مسئله اجبار به پیشگیری از بارداری، از شمول قاعده سلطنت، فقط استمتاع متعارف و مقدمات خارج می‌شود و مرد حق اجبار زن به اجرای یکی از روش‌های پیشگیری از بارداری را ندارد. https://pubs.jz.ac.ir/article_225879.html مسئله اصلی این پژوهش آن است که در حوزه پژوهشی نوپای دین و مردانگی، بررسی آیات قرآن دارای اهمیت بسزایی است. تأثیر قرآن در حوزه مردانگی، به دلیل جایگاه بی‌بدیلی که در اندیشه دینی و فرهنگ مسلمانان دارد، حوزه پژوهشی متمایزی به شمار می‌رود. قرآن در مواجهه با فرهنگ مردانگی که شامل نگرش‌ها، هنجارها و آداب و رسوم خاصی است، در آیات بسیاری واکنش نشان داده است که یکی از منابع اصلی برای اصلاح فرهنگ مردانگی در جامعه پیشااسلامی است. در روش گردآوری داده در این پژوهش‌ها لازم است معیار ورود و خروج آیات در پژوهش مشخص گردد. در غیر این صورت با انتخاب غیرروشمند آیات، اعتبار پژوهش خدشه‌دار می‌گردد. مقاله حاضر می‌کوشد با تمرکز بر آیات مدنی، شامل 28 سوره و 294 آیه، این مشکل روشی را با روش تحلیل محتوا حل کند و گونه‌های مختلف آیات مرتبط با مردانگی را شناسایی نماید. گرچه اکثر پژوهش‌های علوم قرآنی در گردآوری داده­ها از ملاک‌های متداول در علوم اجتماعی پیروی نمی‌کنند، امّا پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم نیازمند ملاک‌هایی معین در این قسمت است. یافته‌ها دوازده گونه از آیات است که نه صرفاً به دلیل ذکر الفاظ مردانه، بلکه با نگاه به نظام کلان فرهنگی- اقتصادی قرآن در بافت خود مرتبط با مردانگی است. در نتیجه، یافته‌های این پژوهش می‌تواند راهگشای پژوهشگران بعدی برای فهم مردانگی و ابعاد آن در قرآن کریم و روایات باشد. https://pubs.jz.ac.ir/article_240975.html حجاب نه‌تنها یک الزام دینی و اخلاقی، بلکه نمادی از هویت فرهنگی زن مسلمان است که آثار اجتماعی، فرهنگی و سیاسی عمیقی دارد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که در پی استفاده مقام معظم رهبری از اصطلاح «حرام سیاسی» برای بی‌حجابی، این مقاله درصدد است تا ابعاد فقهی و سیاسی این مفهوم را تبیین کند. برای جمع‌آوری اطلاعات، از روش توصیفی- تحلیلی استفاده شده و متون فقهی و بیانات مقام معظم رهبری به ‌دقت بررسی گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اصطلاح «حرام سیاسی» در کلام رهبری، بی‌حجابی را ذیل عنوان «جرم سیاسی» در قوانین ایران قرار نمی‌دهد و صرفاً یک «حکم حکومتی» موقت نیز به شمار نمی‌رود؛ بلکه این تحلیل اثبات می‌کند که این اصطلاح را باید در چهارچوب «فقه حکومتی» فهمید. این دیدگاه، بی‌حجابی را از یک گناه صرفاً فردی، به پدیده‌ای اجتماعی- سیاسی ارتقا می‌دهد که هویت فرهنگی و ساختار اجتماعی نظام اسلامی را تهدید می‌کند. در نتیجه، این چهارچوب، نیازمند سیاست‌گذاری‌های چندبعدی و متناسب با زمینه است که میان اقدامات سازمان‌یافته دشمن و عمل افراد ناآگاه، تمایز قائل می‌شود و راه ‌حل‌های فرهنگی و آموزشی را بر برخوردهای صرفاً کیفری اولویت می‌دهد. https://pubs.jz.ac.ir/article_240878.html مسئله اصلی این پژوهش، تدوین طرح‌نمای تعامل به معروف بین همسران در زمان عده طلاق رجعی انجام شد. در پژوهش حاضر، بر پایه روش توصیفی- تحلیلی با استفاده از منابع اسلامی و بر اساس روش تدوین درمان چندبعدی معنوی، به توسعه طرح‌نمای تعامل به معروف بین همسران در زمان عده طلاق رجعی پرداخته شد و داده‌ها با استفاده از شاخص روایی محتوا (CVI) و ضریب نسبت روایی محتوا (CVR) تجزیه‌وتحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد نتایج توسعه الگوی طرح‌نمای مداخله‌ای بر پایه مبانی نظری و تجربی، شامل عامل‌ها و مؤلفه‌های تعامل به معروف، علل طلاق، نظریه‌های طلاق و فلسفه عده است. الگوی طرح‌نمای تعامل به معروف در پنج سطح (مدیریت رفتار و خلق منفی، مدیریت افکار، افزایش مسئولیت‌پذیری، افزایش رفتار مثبت و تصمیم‌گیری عاقلانه) و در نه جلسه مداخله‌ای تدوین شد. نتیجه طرح‌نمای مداخله‌ای تعامل به معروف همسران در عده طلاق رجعی می‌تواند به‌منظور بهبود تعامل و روابط مثبت بین همسران و نیز تصمیم‌گیری منطقی درباره ادامه زندگی به کار رود. https://pubs.jz.ac.ir/article_240849.html مسئله اصلی این مقاله، بررسی نقش حکمرانی خانواده‌محور به‌عنوان عنصر اساسی در تقویت انسجام ملی در جمهوری اسلامی ایران است. روش تحقیق حاضر، کیفی و متکی بر نظریه زمینه‌ای است. داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با بیست نفر از متخصصان و استادن حوزه جامعه‌شناسی، مدیریت، روان‌شناسی و مطالعات دینی، جمع‌آوری شدند و با استفاده از سه مرحله کدگذاری (باز، محوری و انتخابی) تجزیه‌وتحلیل گردیدند. یافته‌ها نشان داده است که حکمرانی خانواده‌محور در چهار حوزه اقتصادی (حمایت از معیشت)، فرهنگی (ترویج ارزش‌های خانوادگی)، حقوقی (تصویب قوانین حمایتی) و اجتماعی (تقویت پیوندهای بین‌ نسلی)، تأثیرات قابل‌ملاحظه‌ای بر انسجام ملی دارد. این شیوه حکمرانی، با تقویت سرمایه اجتماعی، ایجاد ثبات در روابط و تسهیل تبادل و انتقال ارزش‌ها، به تقویت انسجام ملی کمک می‌کند. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری در چهار حوزه شناسایی‌شده، حکمرانی خانواده‌محور را به عاملی وحدت‌بخش در تقویت انسجام ملی تبدیل می‌سازد. ارائه مدل تحلیلی و راهکارهای عملیاتی به سیاست‌گذاران در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی، حقوقی و اجتماعی، از دستاوردهای این مطالعه است. https://pubs.jz.ac.ir/article_240853.html دولت ایران طی ماده‌واحده‌ای، به نحو مشروط، به کنوانسیون حقوق کودک ملحق شده است. ازطرفی بر اساس نظرات کمیته حقوق کودک، کشورهای عضو نمی‌توانند حق شرط را بر روی مواردی که از اصول کلی حاکم بر کنوانسیون تلقی می‌شود اعمال نمایند. مسئله اصلی این است که یکی از این اصول، «اصل احترام به نظرات کودک» است که در مواد 12 تا 14 کنوانسیون منعکس شده است؛ حال آنکه اجرای مفاد این مواد (حق کودک بر آزادی عقیده و مذهب)، با برخی از الزامات تربیت دینی کودک مغایرت دارد و چالش‌های ناشی از آن در سایه توسعه مفهومی کمیته حقوق کودک، فراتر از قواعد و تفاسیر معاهدات در حقوق بین‌الملل و رو به تزاید است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که تفاوت‌های مبنایی اسلام و اسناد بین‌الملل، منشأ اختلافات جدی در تفسیر واژه‌های «آزادی» و «کودک» و همچنین گسترۀ آزادی کودکان و نوجوانان در انتخاب عقیده و مذهب است و بر اساس حق تحفظ جمهوری اسلامی ایران، برخی از توصیه‌های بین‌الملل، قابل اعمال نیست؛ درنتیجه نمی‌توان این سند را به‌عنوان الگوی مناسبی برای جوامع اسلامی به شمار آورد. مقاله پیش رو با روش توصیفی و تحلیلی و باهدف بررسی چالش‌های مزبور، به تحلیل معنایی حق کودک بر آزادی عقیده و مذهب در دو نظام حقوقی اسلام و کنوانسیون پرداخته و به ابهامات و سؤالاتی در این زمینه پاسخ داده است. https://pubs.jz.ac.ir/article_240850.html مسئله اصلی این پژوهش آن است که شناخت درست و بجا از قرائن تفسیری، نقش تعیین‌کننده‌ای در درک دقیق آیات دارد و کم‌توجهی به آن می‌تواند منجر به تفسیرهای نادرست و تحمیل آرای شخصی مفسر شود. ازاین‌رو مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و باهدف تمرکز بر سه قرینۀ تفسیری سیاق، روایات و فضای نزول، به نقد روش‌شناختی تفسیرهای فمینیستی قرآن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفسران این جریان، باوجود ادعای وفاداری به روح قرآن، در عمل با بی‌اعتنایی به قرائن متصل و منفصل، دچار تفسیربه‌رأی ایدئولوژیک شده‌اند. در نتیجه این پژوهش، با تحلیل عینی نمونه‌های تفسیری آمنه ودود، سعدیه شیخ و اسما بارلاس نشان داده می‌شود که غفلت از سیاق، انکار روایات معتبر و تحویل‌گرایی تاریخی، به گسست از اصول تفسیر صحیح و تحمیل پیش‌فرض‌های فمینیستی بر قرآن انجامیده است. https://pubs.jz.ac.ir/article_240874.html نظر به اهمیت بنیادین نهاد خانواده، اصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر پاسداری از قداست خانواده و استحکام روابط خانوادگی مبتنی بر حقوق و اخلاق اسلامی تأکید دارد و تحقق این امر را زمینه‌ساز تسهیل تشکیل خانواده می‌داند. بر این اساس، مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که چگونه می‌توان با اتکا به آموزه‌های اسلامی و الزامات حقوقی، راهبردهای مدیریت منابع انسانی را به‌گونه‌ای بازطراحی کرد که سازمان‌ها در قبال خانواده کارکنان خود، مسئولانه، متعهدانه و اثربخش عمل کنند. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از روش کیفی، به‌صورت کتابخانه‌ای و میدانی انجام شده است. در بخش میدانی، از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با نخبگان و اندیشمندان حوزه و دانشگاه آشنا با مبانی دینی خانواده و سازمان، داده‌ها گردآوری شده است. نمونه‌ها با روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انتخاب شدند و فرآیند مصاحبه‌ها با نفر سیزدهم به اشباع نظری رسید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد اقتضائات خانواده‌محوری در سازمان‌ها در پنج محور اصلی قابل تبیین است: نخست، جذب و گزینش، با تأکید بر عواملی همچون تأهل، تعداد فرزندان و جنسیت؛ دوم، آموزش و توانمندسازی، از طریق آموزش‌های درون‌سازمانی و بهره‌گیری از خدمات مشاوره‌ای؛ سوم، انتصاب و به‌کارگیری، با توجه به شرایط خانوادگی و ملاحظات جنسیتی؛ چهارم، جبران خدمات، شامل حمایت‌های درمان ناباروری و مشوق‌های خانواده‌محور؛ و پنجم، ارزیابی عملکرد، با لحاظ رضایت خانواده و شرایط خانوادگی کارکنان. درنتیجه اتخاذ سیاست‌ها و اقدامات خانواده‌محور می‌تواند نگرش کارکنان نسبت به خانواده را بهبود بخشیده و زمینه افزایش تمایل به تشکیل خانواده و فرزندآوری را فراهم سازد. https://pubs.jz.ac.ir/article_229758.html مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی، استخراج و تحلیل ویژگی‌ها و ابعاد هویتی زنان عرب مسلمان خوزستان در دوران دفاع مقدس، بر اساس تجربیات و دیدگاه‌های خود آنان است. این پژوهش با تمرکز بر روایت‌های شخصی و تجارب زیسته زنان عرب خوزستان، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی به شیوه سیه و شانون (2005) انجام گرفت. ابزار پژوهش، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته بود. با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، داده‌های حاصل از مصاحبه­های انجام‌شده با بیست نفر از بانوان عرب خوزستانی، طی سه مرحله، کدگذاری (باز، محوری و انتخابی) شد. بر اساس یافته‌های پژوهش، کدهای باز شامل 62 مفهوم، کدهای محوری شامل دوازده مفهوم و کدهای انتخابی شامل چهار مقوله عمده است که مشتمل بر ابعاد فردی، میان‌فردی، خانوادگی و فرهنگی- اجتماعی می‌باشد. در نتیجه، این پژوهش می‌تواند به درک عمیق‌تری از ویژگی­ها و ابعاد هویتی زنان مسلمان خوزستان و نقش آنان در جامعه معاصر یاری برساند. https://pubs.jz.ac.ir/article_240875.html طلاق عاطفی به‌عنوان وضعیتی که در آن، پیوندهای احساسی زوجین گسسته می‌شود، درحالی‌که چهارچوب ظاهری زندگی مشترک حفظ می‌گردد، از مهم‌ترین آسیب‌های خانواده به شمار می‌رود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که پیامدهای طلاق عاطفی در خانواده، بر اساس منابع اسلامی و به صورتی نظام‌مند تبیین شود. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی هدایت‌شده بر اساس الگوی سیه و شانون (2005) انجام شد. واحد تحلیل، جملات توصیفی و تبیینی مرتبط با طلاق عاطفی در متون اسلامی بود. داده‌ها ازطریق نمونه‌گیری هدفمند از آیات و روایات، گردآوری، کدگذاری و برای ارزیابی روایی محتوایی ازنظر نه نفر کارشناس متخصص در حوزه اسلام و روان‌شناسی استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد پس از مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی، ۳۷ کد باز اولیه استخراج شد که درنهایت در قالب چهار مقوله اصلی، شامل نفرت (بیزاری و تهدید)، خیانت (عاطفی و جنسی)، طلاق رسمی و اختلال در کارکردهای اجتماعی خانواده طبقه‌بندی گردیدند. نتایج شاخص‌های CVR و CVI نشان داد که تمامی مؤلفه‌ها، دارای روایی محتوایی قابل‌قبول هستند. در نتیجه، طلاق عاطفی در منابع اسلامی، پدیده‌ای چندسطحی و آسیب‌زا تلقی می‌شود که توجه به آن می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات پیشگیرانه و برنامه‌های مشاوره‌ای خانواده‌محور قرار گیرد. https://pubs.jz.ac.ir/article_240855.html تفسیر آیات حجاب، از مهم‌ترین مباحث در حوزۀ مطالعات فمینیستی و هرمنوتیک قرآن است که همواره محل نزاع میان جریان‌های سنتی و مدرن تفسیری بوده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که هافمن، در مقاله «تفسیر قرآن و معیارهای حجاب زنان»، با تلفیق چهارچوب‌های هرمنوتیک فلسفی، تاریخ‌گرایی جدید و فمینیسم اسلامی، احکام حجاب را برساخته‌ای تاریخی و متأثر از عرف مردسالارانه تفسیر کرده و به نفی وجود نص صریح و تغییرناپذیر در این زمینه پرداخته است؛ بنابراین لازم است مبانی نظری، روش‌شناسی و میزان اعتبار علمی این دیدگاه موردبررسی و نقد قرار گیرد. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و با رویکردی تحلیلی- انتقادی، به واکاوی مبانی نظری و روش‌شناسی هافمن پرداخته و آرای او را در سه سطح درون‌متنی، بینامتنی و برون‌متنی مورد نقد قرار داده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رویکرد هافمن، در سطح درون‌متنی، با تعلیق عمدی مبانی تفسیری اسلام، مانند حجیت سنت، تفسیر قرآن به قرآن و اجماع، به تفسیر ناتمامی از قرآن دست یافته و غفلت از قرائن سیاقی و بلاغی آیات، منجر به تحلیل‌های ناقص و یک‌سویه از پدیدۀ حجاب شده است. در سطح بینامتنی، هافمن به‌ طور کافی از منابع تفسیری اسلامی بهره نبرده و به‌جای آن، تحت تأثیر منابع غربی و سکولار قرار گرفته که این رویکرد، از دقت و جامعیت تحلیل او کاسته است. ازنظر برون‌متنی نیز تأثیر پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک سکولار و فمینیستی بر تفسیر او قابل مشاهده است که باعث شده است حجاب، تنها از یک زاویه تقلیل‌گرایانه و محدود دیده شود و پیچیدگی‌های آن در جوامع اسلامی نادیده گرفته شوند. درنهایت، نتیجه گرفته می­شود که مواضع هافمن، بیش از آنکه بر استنادات متقن متکی باشد، بازتابی از گفتمان انتقادی غربی و دوری‌گزینی عمدی از منابع معتبر تفسیری است. https://pubs.jz.ac.ir/article_240879.html این پژوهش با هدف تحلیل نظام‌مند و تبیین دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در باب نقش و کارکرد جنسیت در ساحت معرفت قلبی، به این مسئلۀ اصلی می‌پردازد که با وجود اصل فراجنسیتی بودن هویت انسانی در حکمت متعالیه، آیا تعینات جنسیتی در کیفیت، مراتب و موانع سلوک قلبی مدخلیتی دارد یا خیر. این تحلیل با روشی توصیفی-تحلیلی و بر مبنای استنطاق آثار مکتوب ایشان صورت پذیرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در یک ساختار سه‌لایه قابل فهم است: نخست، در ساحت هستی‌شناختی، روح مجرد و ابزارهای معرفتی (قلب و عقل) فراجنسیتی بوده و غایت کمال برای زن و مرد یکسان است. دوم، ایشان با تمایز نهادن میان معرفت عقلی و معرفت قلبی، و اولویت بخشیدن به دومی به دلیل نقش آن در تحقق وجودی ایمان، زمینه را برای ورود متغیر جنسیت فراهم می‌سازد. سوم، در این چارچوب، ساختار وجودی زن به‌ویژه «ظرافت قلب» و «سرمایه فطری عاطفه»، اگر تحت حاکمیت عقل قرار گیرد، استعداد و ظرفیت بالقوه برتری برای پیمودن طریق سلوک قلبی فراهم می‌آورد. در نتیجه، آیت‌الله جوادی آملی ضمن تأکید بر برابری ذاتی، مدلی بدیع ارائه می‌دهد که در آن، تفاوت‌های تکوینی نه به نقص، بلکه به «تنوع طرق» و حتی «اولویّت سلوکی» زن در ساحت معرفت قلبی تفسیر می‌شود.