مطالعات اسلامی زنان و خانواده

مطالعات اسلامی زنان و خانواده

تحلیل انتقادی تأثیر رویکرد مقاصدی دگراندیشانه بر تفسیر آیه تعدد زوجات؛ با تاکید بر دیدگاه طاهر حداد، نصر حامد ابوزید، محمد شحرور و آمنه ودود

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، عضو هیأت علمی و مدیرگروه علوم و قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس
2 دانش پژوه سطح 4 موسسه آموزش عالی رفیعه المصطفی(ع)
10.22034/iswf.2025.471021.1910
چکیده
مسئله اصلی پژوهش این است که اگرچه قرآن‌پژوهان سنتی با رویکرد مقاصدی سعی در استخراج احکام آیات قرآن تحت عنوان مقاصد الشریعه کرده‌اند، لکن این نگاه در میان دگراندیشانی مانند طاهر حداد، نصر حامد ابوزید، محمد شحرور و آمنه ودود، به سبب نگاه تاریخ‌مند به‌ویژه در برخی آیات‌الاحکام، ازجمله آیات زنان، دچار تحول شده است. این پژوهش به روش تحلیلی- انتقادی با مروری بر شناخت رویکرد مقاصدی دگراندیشانه، تأثیر آن را بر دیدگاه‌های برخی دگراندیشان درباره تعدد زوجات مورد بررسی قرار داده و یافته‌ها نشان می‌دهد، دگراندیشان نام‌برده با پیش‌فرض تاریخ‌مندی و تلقی حقارت زن در اسلام و یکسان‌پنداری مقاصد الشریعه با مصلحت‌سنجی بشری، سعی در تفسیری نو با رویکرد عقلانی، بدون توجه به نص قرآنی آیه تعدد زوجات داشته‌اند. برخی از آنها به استناد ظاهر قرآن، تعدد زوجات را منحصر در زمان نزول دانسته‌اند و برخی این امر را در زمان حاضر، منوط به شرایط اضطرار می‌دانند. نتیجه اینکه در نقد این دیدگاه، با استناد به آیه 3 و 129 سوره نساء می‌توان گفت؛ تعدد زوجات، امری مباح است که با مراعات شرایط آن و جایگاه و حقوق زن، نظام تک‌همسری را به‌خطر نمی‌اندازد و به حقوق زن آسیبی نمی‌رساند و به‌عنوان راهکاری در مواجهه با برخی چالش‌های فردی و اجتماعی، مختص زمان نزول نیست؛ چراکه در دوران معاصر نیز مشکلاتی که به‌عنوان مصلحت احتمالی تشریع حکم اباحه تعدد زوجات وجود داشته، هنوز باقی است و باوجود مصلحت، حکم نیز باقی خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
نهج‌البلاغه، فیض الاسلام، علینقی (1371ق)، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، مؤسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الاسلام.
الف) فارسی
1.         آرکون، محمد (1390ش)، قرائتی بر مبنای علوم انسانی، ترجمه: عبدالقادر سواری، تهران: نسل آفتاب.
2.         بدران، مارگوت (1395ش)، فمینیسم و قرآن در دایره المعارف قرآن، ترجمه: حسین خندق‌آبادی و همکاران، تهران: حکمت.
3.         تسخیری، محمدعلی (1430ق)، من الظواهر العامه فی الاسلام، تهران: مجمع تقریب مذاهب.
4.         جوادی آملی، عبدالله (1388ش)، تسنیم، قم: اسراء.
5.         خسروپناه، عبدالحسین (1378ش)، «جایگاه مصلحت در حکومت ولایی»، چاپ‌شده در مجموعه مقالات امام ‌خمینی و حکومت اسلامی، احکام حکومتی و مصلحت، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
6.         علیدوست، ابوالقاسم (1401ش)، فقه و مصلحت، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
7.         مرنیسی، فاطمه (1380ش)، زنان پرده نشین و نخبگان جوشن پوش، ترجمه: ملیحه مغازه ای، نشر نی، تهران، چاپ اول
8.         مطهری، مرتضی (1391ش)، حقوق زن و مرد از دیدگاه اسلام؛ ازدواج موقت و تعدد زوجات، قم: نشر صدرا.
9.         مهریزی، مهدی (1382ش)، شخصیت و حقوق زنان در اسلام، قم: مؤسسه انتشارات علمی فرهنگی.
10.     معرفت، محمدهادی (1388ش)، التمهید فی علوم القرآن، ج7، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
11.     ودود، آمنه (1393ش)، قرآن و زن؛ بازخوانی متن مقدس از منظر یک زن، ترجمه: اعظم پویا و معصومه آگاهی، تهران: نشر حکمت.
12.     مصطفوی، سیدکاظم (1401ش)، درس خارج اصول، https://mhzrt.ir/Feqh/Archive/Mostafavi/Osool/
ب) عربی
1.         ابن‌عاشور، محمدطاهربن محمد (1425ق)، مقاصد الشریعه الاسلامیه، وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة، قطر.
2.         ابوزید، نصرحامد (1397ش)، دوائر الخوف، ترجمه: ادریس امینی، تهران: نشر نگاه معاصر.
3.         _____________ (1383ش)، مفهوم النص، ترجمه:حسن یوسفی اشکوری، محمدجواهرکلام، تهران، نشریادآوران.
4.         باجوری، جمال محمد فقی رسول (1986م)، المرآة فی الفکرالاسلامی، موصل: مدیریت دار الکتب.
5.         بالیسانی، احمد محمد (1406ق)، نظره الی المرأه و الرجل فی الاسلام، بغداد، مطبعة العانی.
6.          جوینی، امام‌الحرمین عبدالملک بن عبدالله بن یوسف (1418ق)، البرهان فی اصول الفقه، بیروت: دار الکتب العلمیه.
7.         زحیلی، وهبه (1406ق)، اصول الفقه الاسلامی، سوریه، دمشق، دار الفکر.
8.         سید قطب، ابراهیم حسین الشاربی (1412ق)،  فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره: دارالشروق.
9.         شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی (1417ق)، الموافقات ‌فی‌ اصول الشریعه، تحقیق: محمد عبدالله دراز، بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر.
10.     شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی (1420ق)، الاعتصام، بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر.
11.     شحرور، محمد (2000م)، فقه المرأه نحو اصول الجدیده للفقه الاسلامی، دمشق، سوریه، الاهالی للطباعه و النشر و التوزیع.
12.     ____________ (1990م) ، الکتاب و القرآن قرائة معاصرة،، دمشق، سوریه، دارالطباعة و النشر و التوزیع
13.     طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسماعیلیان- دار الکتاب الاسلامیه.
14.     طاهر حداد، محمد، (2011م) ، امرائتنا فی الشریعه و المجتمع، ، بیروت، لبنان، دارالکتاب اللبنانی.
15.     طعان، احمد ادریس (1428ق)، العلمانیون و القرآن الکریم، ریاض: دار ابن حزم.
16.     عبده، محمد و رشید رضا (1990م)، الاعمال الکامله، قاهره: مکتبه المناره الازهریه- دار الشروق.
17.     عبده، محمد و رشیدرضا، محمد(1414ق)، المنار، نشرالهیئه المصریه العامه للکتاب.
18.     غزالی، محمدبن‌محمد (1413ق)، المستصفی فی علم الأصول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
19.     فاسی، علال (1979م)، مقاصد الشریعه الاسلامیه و مکارم‌ها، رباط: مطبعه الرساله.
20.     فخر رازی، محمد (1420ق)، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: مکتب دار احیاء التراث العربی.
21.     قاسم امین، محمد (2012م)، تحریر المراه، مصر، قاهره، مؤسسه هنداوی.
22.     قرافی، احمدبن‌ادریس (1421ق)، انوار الفروق فی انواء الفروق، مصر، قاهره، مرکز الدراسات الفقهیه و الاقتصادیه.
23.     کیلانی، عبدالرحمن ابراهیم (2000م)، قواعد المقاصد عند الامام الشاطبی، دمشق: دار الفکر.
24.     محمدی ری‌شهری، محمد (1419ق)، میزان الحکمه، بیروت: مؤسسه دار الحدیث.
25.     مهریزی، مهدی (1426ق)،  مجله رسالة التقریب، ش48، ص123-154.
26.     واحدی، علی‌بن‌احمد (1411ق)، اسباب النزول القران، بیروت: دار الکتاب العالمیه، منشورات محمد علی بیضون.