مطالعات اسلامی زنان و خانواده

مطالعات اسلامی زنان و خانواده

تحلیل اخلاق پژوهش مبتنی بر جنسیت؛ بررسی رویکردهای اخلاقی در محیط دانشگاهی با تأکید بر دیدگاه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 دکترای جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه خوارزمی تهران و طلبه سطح سه مطالعات اسلامی زنان و خانواده جامعه الزهرا(س)، قم، ایران
10.22034/iswf.2025.399527.2011
چکیده
مسئله اصلی پژوهش در پاسخ به این پرسش است که آیا جنسیت می‌تواند بر نگرانی‌های اخلاقی تأثیر بگذارد؟ لذا این پژوهش می‌پرسد باتوجه‌به منشور اخلاق پژوهش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، کنش‌های همیارانه در اخلاق پژوهش چه جایگاهی دارند؟ بین نگرش زنان و مردان نسبت به مسئله اخلاق در جامعه علمی، چه تفاوت‌هایی وجود دارد؟ این مقاله با رویکرد کمی با استفاده از روش توصیفی- پیمایشی انجام شد. جامعه آماری این پژوهش، کنشگران مقطع دکترا بودند که با استفاده از نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی، تعدا 118 نفر انتخاب شدند. اساس پرسش‌نامه در این مطالعه، منشور اخلاق پژوهش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بود. اعتبار پرسش‌نامه در سطح 95 درصد، 969/0 به دست آمد. یافته‌های این مطالعه نشان داد از بین سه سازه، سوءرفتار علمی هنگام برخورد با همکاران پژوهش، معضل پررنگ­تری است. بر اساس مقایسه میانگین تلقی زنان و مردان در مورد فعالیت اخلاقی در عرصه علم از دید دانشگاهیان به‌ طور معناداری از یکدیگر متفاوت است. در نتیجه داده‌های این پژوهش تأیید کرد زنان نسبت به مردان، به کنش‌های غیرهمیارانه اهتمام بیشتری دارند. اگر زنان در کنش‌های غیرهمیارانه و غیراخلاقی درگیر شوند، احتمال بیشتری وجود دارد که شکست بخورند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
قرآن کریم(۱۳۸۵). ترجمه و تفسیر المیزان (ج. 20، ص. 312). قم: مؤسسه الاعلمی.
1.       پیامبر اسلام، علی بن ابی‌طالب. (۱۳۷۶) نهج‌البلاغه: جامعه‌ای از خطبه‌ها، حکمت‌ها و نامه‌ها (غلامحسین معانی، ترجمه و تحقیق) (ویرایش چهارم). تهران: دفتر انتشارات اسلامی دانشگاه تهران.
2.       آزادی هیر کیهان، وطن پرست محمدرضا، نعمت اللهی شرلی(۱۴۰۱). نقش جنسیت در پیامدگرایی و وظیفه گرایی اخلاقی. اخلاق در علوم و فناوری. ۱۷ (۲) :۱۹۲-۱۹۵
3.       البخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۳۷۷). صحیح البخاری (ج. 3، ص. 1411، حدیث شماره 4086). بیروت: دار ابن کثیر
4.       پناهی نژاد، نوید، بهشتی، سید صمد، مرادی، رامین،   رستگار، یاسر. (2023). واکاوی زمینه‌های شکل‌گیری فساد دانشگاهی در دانشگاه‌های ایران (مورد مطالعه؛ دانشگاه ‍های شیراز و یاسوج). جامعه شناسی کاربردی، 34(4)، 25-56.
5.       توسلی، غلامعباس و نجار نهاوندی، مریم(۱۳۸۷).مطالعه تجربی اخلاق کار با تاکید بر جنسیت.  مطالعه تجربی اخلاق کار با تأکید بر جنسیت. زن پژوهش زنان، ۶(۳): ۳۶-۶۰.
6.       جمیلی کهنه شهری، فاطمه ، سدیدپور، سمانه سادات (۱۳۹۳). کدهای اخلاق پژوهش در تجربه های زیسته نخبه گان علوم اجتماعی، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، ش۹(۴)، ص۱۰۵. 
7.       صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر، محقق حلی، جعفر بن حسن، استادی، رضا، میانجی، ابراهیم، آخوندی، علی، قوچانی، عباس، و قوچانی، محمود. بدون تاریخ. جواهر الکلام «فی شرح شرائع الإسلام.» ۴۳ ج. بیروت - لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
8.       فدوی، شکیبا و نادی، محبوبه سادات. (2024). شناسایی مؤلّفه‌ها و کارکرد قدرت نرم در دانشگاه‌های علوم‌پزشکی کشور: یک مطالعه کیفی. پژوهش در آموزش علوم پزشکی، ش16(3)، ص324-35.
9.       گلوی مهدی، کیخا محجوبه، رضا میر لطفی پرویز، ضیایی مریم.( ۱۴۰۲) بررسی اهمیت اخلاق در آموزش و میزان رعایت آن از دیدگاه دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم‌پزشکی زاهدان. راهبردهای توسعه در آموزش پزشکی. ۱۰ (۳) :۲۸۰-۲۹۱
10.    مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، مسترحمی، هدایت‌‌الله، غفاری، علی‌‌اکبر، بهبودی، محمدباقر، مصباح یزدی، محمد تقی، محمودی، محمدباقر، خرسان، محمدمهدی، و دیگران. ۱۴۰۳. بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. ۱۱۱ ج. بیروت - لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
11.    نسترن بروجنی, ایمان, حسن اسدی, خسرو نصیری. (۱۳۹۶). بررسی میزان پایبندی دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشتۀ تربیت بدنی، به اصول اخلاق پژوهش، در: دانشگاه‌های تهران. نشریه مدیریت ورزشی, ش8(5), ص655-664.
12.    نوری، حسین بن محمدتقی، و مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث. ۱۴۰۸۱۹۸۷. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. ۳۰ ج. بیروت - لبنان: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
13.    همتی, رضا و ذاکری, مرضیه . (1402). توصیف کیفی تجارب دانشجویان از حضور در کلاس‌های درس دانشگاهی در دانشگاه اصفهان.  جامعه شناسی کاربردی، ش۳۴(۴)، ص۵۷-۸۰.
14.    یاری قلی ، بهبود(۱۳۹۷). «آسیب شناسی اخلاق پژوهش دانشگاهی: مطالعه پدیدارشناسی»، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، ص۱۳(۱)، ص۱۳۴-۱۲۷.
15.    یاری‌قلی,   بهبود. (۱۳۹۸). آسیب‌شناسی اخلاق پژوهش دانشگاهی: مطالعه پدیدارشناسی. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، 13(1), 127-134.
 ب) انگلیسی
1.      Balliet, Danial., Li, N. P., Macfarlan, S. J., & Van Vugt, M. (2011). Sex differences in cooperation: a meta-analytic review of social dilemmas. Psychological bulletin, 137(6), 881.
2.      Barbaranelli, C., Farnese, M. L., Tramontano, C., Fida, R., Ghezzi, V., Paciello, M., & Long, P. (2018). Machiavellian ways to academic cheating: A mediational and interactional model. Frontiers in psychology9, 695.
3.       Barth, J. R., Li, T., Wenling, L., & Yago, G. H. (2010). The Financial Crisis: How Did We Get Here and Where Do We Go Next? New Evidence on How the Crisis Spread Among Financial Institutions. Lessons from the Financial Crisis: Causes, Consequences, and Our Economic Future, 95-102.
4.      Bretag, T., et al. (2019). Contract cheating and assessment design: Exploring the connection. Studies in Higher Education, 44(5), 759–774. https://doi.org/10.1080/03075079.2017.1412428
5.      Chodorow, N. (1999). The reproduction of mothering: Psychoanalysis and the sociology of gender (2nd ed.). University of California Press.
6.      Coser, L. A. (1977). Masters of sociological thought: Ideas in historical and social context. Harcourt Brace Jovanovich.
7.      De Wet, K. (2010). The importance of ethical appraisal in social science research: reviewing a faculty of humanities’ research ethics committee. Journal of Academic Ethics8(4), 301-314.
8.      Detrick, P. A., & Chaudhry, H. J. (2020). Gender differences in research integrity: A systematic review. Accountability in Research, 27(1), 1–22. https://doi.org/10.1080/08989621.2019.1689938
9.      Durkheim, É. (1997). The division of labor in society (W. D. Halls, Trans.). Free Press. (Original work published 1893)
10.  Eslen‐Ziya, H., & Yildirim, T. M. (2022). Perceptions of gendered‐challenges in academia: How women academics see gender hierarchies as barriers to achievement. Gender, work & organization29(1), 301-308.
11.  Espinosa, M. P., & Kovářík, J. (2015). Prosocial behavior and gender. Frontiers in behavioral neuroscience, 9, 88.
12.  Folke, C., Polasky, S., Rockström, J., Galaz, V., Westley, F., Lamont, M., ... & Walker, B. H. (2021). Our future in the Anthropocene biosphere. Ambio, 50(4), 834-869.
13.  Frank, D., & Lampert, S. (2011). Gender differences in academic integrity: A meta-analysis. Ethics & Behavior, 21(5), 357–372. https://doi.org/10.1080/10508422.2011.596617
14.  Geller, G., Boyce, A., Ford, D. E., & Sugarman, J. (2010). Beyond “compliance”: The role of institutional culture in promoting research integrity. Academic Medicine85(8), 1296-1302.
15.  Gilligan, C. (1982). In a different voice: Psychological theory and women's development. Harvard University Press.
16.  Gilligan, C. (1995). Moral orientation and moral development [1987]. In Justice and care (pp. 31-46). Routledge.
17.  Gilligan, C., & Richards, M. P. (2008). The development of moral orientation. In C. Gilligan, J. V. Ward, & J. J. Taylor (Eds.), Mapping the moral domain (pp. 1–25). Harvard University Press.
18.  Harding, S. (1986). The science question in feminism. Cornell University Press.
19.  Heitman, E. (2014). Cross-cultural considerations in US research ethics education. Journal of Microbiology & Biology Education15(2), 130-134.
20.  Israel, B. A., Schulz, A. J., Parker, E. A., & Becker, A. B. (1998). Review of community-based research: Assessing partnership approaches to improve public health. Annual Review of Public Health, 19(1), 173–202. https://doi.org/10.1146/annurev.publhealth.19.1.173
21.  Israel, M., & Hay, I. (2006). Research ethics for social scientists. Sage Publications.
22.  Kenny, M. (2007). Academic integrity and the culture of trust. International Center for Academic Integrity.
23.  Kenny, N., & Eaton, S. E. (2022). Academic integrity through a SoTL lens and 4M framework: An institutional self-study. In Academic integrity in Canada: An enduring and essential challenge (pp. 573-592). Cham: Springer International Publishing.
24.  Kroonenberg, P. M., & Guinée, N. (2009). Gender differences in social cognition and prosocial behavior. Sex Roles, 61(5-6), 369–381. https://doi.org/10.1007/s11199-009-9652-4
25.  Lengel, L. (2006). Teaching online: A guide to theory and practice. Peter Lang.
26.  Martin, B. (2000). Nonviolent resistance and academic freedom. Social Alternatives, 19(2), 3–8.
27.  McCabe, D. L., Treviño, L. K., & Butterfield, K. D. (2003). Academic dishonesty: Honor codes and other contextual influences. The Journal of Higher Education, 74(6), 675–698. https://doi.org/10.1080/00221546.2003.11778827
28.  Merton, R. K. Social structure and anomie. Gangs. Routledge, 2017. 3-13.
29.  Mills, C. Wright (2008). "Power Elite". Translator of Western Studies Institute, Farhang Maktoob Publications.
30.  Perera, G. N. R., Feranita, F., Xavier, J. A., & B. Jaya Kumar, T. (2025). Beyond breathing exercises: rethinking mindfulness through a Buddhist lens to combat unethical decision-making in organizations. Journal of Entrepreneurship in Emerging Economies17(1), 73-97.
31.  Resnik, D. B. (2018). The ethics of science: An introduction (2nd ed.). Routledge.
32.  Ritzer, G. (2008). Sociological theory (7th ed.). McGraw-Hill.
33.  St. Pierre, E. A. (2000). Poststructural feminism in education: An overview. International journal of qualitative studies in education13(5), 477-515.
34.  Straus, M. A. (2011). Gender symmetry and mutuality in perpetration of clinical-level partner violence: Empirical evidence and implications for prevention and treatment. Aggression and Violent Behavior16(4), 279-288.
35.  Tong, R. (2009). Feminist thought: A more comprehensive introduction (3rd ed.). Westview Press.