مطالعات اسلامی زنان و خانواده

مطالعات اسلامی زنان و خانواده

حضور ناکافی حاکمیت در حقوق خانواده؛ بازخوانی ظرفیت‌ها و راهکارهای فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد. ایران
2 دانشجوی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد
3 هیئت علمی گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد
10.22034/iswf.2025.240337
چکیده
مسائل حقوق خانواده، همواره در کانون توجه متفکران و حقوق‌دانان قرار داشته است. مسئله اصلی این است که علی­رغم توصیه به حفظ خانواده در اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران، در مواد قانونی مرتبط با حقوق خانواده، رویکرد توسعه طلاق به‌عنوان یکی از ابزارهای قانونگذاری برای محافظت از حقوق زنان و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی در روابط زناشویی، مورد توجه قرار گرفته است. اما در مقابل، فقه اسلامی با نگرشی عمیق‌تر و باتوجه‌به اصل مهم حفظ خانواده، با در نظر گرفتن وظایفی برای حاکم اسلامی تلاش کرده است شرایط آسیب­زا برای زوجه را کاهش دهد. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و انتقادی از رهگذر بیان وظایف حاکم در فقه اسلامی در راستای حفظ خانواده، به تحلیل و بررسی این دو رویکرد پرداخته است. یافته­ها نشان می­دهد فقه اسلامی با تاکید بر نقش‌های متنوع حاکم، ازجمله زمینه‌های تعلیمی، حمایتی، نظارتی و سیاست‌گذاری، در بسیاری از موارد، بر راهکارهای دیگری غیر از طلاق تاکید کرده و محدودیت‌هایی برای جدایی زن و شوهر در نظر گرفته است، درنتیجه، علاوه­بر برطرف کردن آسیب­ها، موارد منجر به فروپاشی خانواده به حداقل کاهش می­یابد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
1.         اهداف و اصول تشکیل خانواده و سیاست­های تحکیم و تعالی آن، مصوب 7/4/1384، منتشر شده در:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/101204
2.         باقری، شهلا (1383ش)، «خانواده و سیاست‌گذاری اجتماعی در عرصه ملی و فراملی»، مطالعات راهبردی زنان، پاییز، ش25،(152-179).
3.          صفایی، حسین و امامی، اسدالله (1385ش)، حقوق خانواده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
4.         قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، مصوب 28/8/1371، منتشر شده در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/99628
5.         قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، مصوب 20/1/1392، منتشر شده در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/840814
6.         محقق ­داماد، سیدمصطفی (1384ش)، بررسی فقهی حقوق خانواده، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
7.         مظفری، خدیجه. حسینی، زینب (1400)، «نشوز زوج و آثار آن در نظام حقوق ایران». مجله حقوقی دادگستری. دوره 85. شماره 115. (241- 264)
8.         نقشه مهندسی کشور، مصوب 8/3/1392، منتشر شده در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/859054
9.         هدایت­نیا، فرج­الله (1398ش)، ظرفیت حقوق در تحکیم خانواده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 
ب) عربی
1.         ابن­ادریس، محمدبن­احمد (1410ق)، السرائر الحاوی ­لتحریر ­الفتاوی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
2.         ابن­بابویه، محمدبن­علی (1415ق)، المقنع، قم: امام هادی(ع).
3.         ابن براج، عبد العزیز (1406) المهذب، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
4.         بحرانی، یوسف­بن­احمد (1363ش)، الحدائق ­الناضره فی احکام­ العترة ­الطاهره، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
5.         حلی، حسن­بن­یوسف (1374ش)، مختلف­ الشیعه­ فی­ احکام­ الشریعه، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
6.         حلی، حسن­بن­یوسف (1413ق)، قواعد الاحکام، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
7.         حلی، حسن­بن­یوسف (1420ق)، تحریر الاحکام ­الشرعیه ­علی ­مذهب­ الامامیه، قم: مؤسسه الامام ­الصادق(ع).
8.         خمینی،سیدروح­الله (1392ش)، تحریر الوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
9.         روحانی، سیدمحمدصادق (1435ق)، فقه ­الصادق، قم: آیین دانش.
10.     سبحانی، جعفر (1416)، نظام النکاح فی شریعة الاسلامیة الغراء. قم» موسسه الامام الصادق(ع).
11.     شبیری ­زنجانی، سیدموسی (بی­تا)، کتاب ­النکاح، قم: مؤسسه پژوهشی رای­پرداز.
12.     شهید اول، محمد بن مکی (بی­تا) المعة الدمشقیة، بی جا: دارالفکر.
13.     شهید ثانی، زین­الدین­بن­علی (1413ق)، مسالک ­الافهام ­الی ­تنقیح ­شرائع ­الاسلام، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
14.     طباطبایی­ کربلایی، علی­بن­محمدعلی (1418ق)، ریاض­ المسائل، قم: مؤسسه آل­البیت ­لاحیاء ­التراث.
15.     طباطبایی، سیدمحمدحسین (بی­تا). المیزان فی تفسیر ­القرآن، بی­جا: اسماعیلیان.
16.     طوسی، محمدبن­حسن (1365ش)، تهذیب ­الاحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
17.     طوسی، محمدبن­حسن (1387ق)، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: مکتبه المرتضویه.
18.     طوسی، محمدبن­حسن (1407ق)، الخلاف، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
19.     طوسی، محمدبن­حسن (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بی­جا: دار احیاء التراث العربی.
20.     فاضل­ جواد، جوادبن‌سعید (1365ش)، مسالک ­الافهام الی آیات ­الاحکام، تهران: مرتضوی.
21.     فاضل­ موحدی­ لنکرانی، محمد (1421ق)، تفصیل­الشریعه (کتاب النکاح)، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار((ع)).
22.     فاضل­ هندی، محمد­بن­حسن (1416ق)، کشف ­اللثام عن قواعد الاحکام، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
23.     فخر المحققین، محمد­بن­حسن (1387ق)، ایضاح ­الفوائد فی­ شرح­ اشکالات ­القواعد، قم: اسماعیلیان.
24.     کاشف­الغطاء، حسن (1422ق)، انوار الفقاهه، نجف: مؤسسه کاشف­الغطاء­ العامه.
25.     کلینی، محمد­بن­یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب ­الاسلامیه.
26.     محقق ­حلی، جعفر­بن­حسن (1376ق)، مختصر ­النافع ­فی ­فقه ­الامامیه، قم: مطبوعات دینی.
27.     محقق­ حلی،جعفر­بن­حسن (1408ق)، شرائع ­الاسلام ­فی­ مسائل­ الحلال ­والحرام، قم: اسماعیلیان.
28.     مغنیه، محمد جواد (1421)، فقه الامام جعفر الصادق. قم: انصاریان.
29.     مفید، محمدبن‌محمد (1410ق)، المقنعه، قم: جماعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
30.     مقدس اردبیلی، محمدبن‌احمد (بی­تا)، زبدة ­البیان ­فی ­احکام ­القرآن، تهران: مکتبه المرتضویه.
31.     مکارم شیرازی، ناصر (1424ق)، کتاب ­النکاح، قم: مدرسه الامام علی­بن‌ابی­طالب(ع).
32.     موسوی ­خوانساری، احمد (1405)، جامع ­المدارک ­فی ­شرح ­مختصر النافع، تهران: مکتبه الصدوق. 
33.     نجفی، محمدحسن (بی­تا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع­ الاسلام، بیروت: دار ­احیاء­ التراث ­العربی.