مطالعات اسلامی زنان و خانواده

مطالعات اسلامی زنان و خانواده

رهیافت‌های فقهی- حقوقی لزوم پرداخت نفقه زوجه صغیره در فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد مقدس، ایران
2 دانش آموخته سطح سه حوزه علمیه خراسان، مشهد مقدس، ایران
3 دانشجوی ارشد حقوق جزا دانشگاه علوم اسلامی رضوی و طلبه سطح سه حوزه علمیه خواهران.
10.22034/iswf.2025.211843
چکیده
موافق مواد 1106 و 1107 قانون مدنی، زوج موظّف به پرداخت نفقه است. مسئله اصلی این پژوهش، در تطبیق این تکلیف قانونی بر نکاح زوجه صغیره است که با اختلافاتی همراه شده است؛ به‌نحوی‌که تعدادی از فقهای امامیه، وجوب پرداخت، و عده‌ای عدم وجوب آن را برگزیده‌اند؛ همچنان‌که فقهای اهل‌سنّت نیز در این ‌باره رویکردهای مختلفی دارند. البته بررسی این مسئله، نیازمند کاوش در بحث سببیت دین زوج در وجوب انفاق بود که مطالعات صورت‌گرفته، نشانگر دو رویکرد سببیت تمکین و نفقه در این ‌زمینه است. در حقوق ایران نیز جمع مواد 1041، 1106، 1107 و 1108 و سایر مقررات خاص، نشان‌دهنده رویکرد حمایتی قانونگذار از نگرش وجوب پرداخت نفقه بوده و تلویحاً نظریه سببیت عقد نسبت به نفقه را افاده می‌کند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی در پی آن است که با بررسی نگرش‌های مختلف، به دیدگاهی جامع و کاربردی در این باره دست یابد. ابتدا نگرش‌های فقهای اسلامی و سپس حقوق ایران را موردبحث و بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که صرف عقد نکاح، سبب وجوب نفقه است. این نگاه را شمول اطلاق ادله وجوب پرداخت نفقه زوجه نسبت به صغیره و خروج تخصصی آن از ادله‌ای که تمکین را مانع وجوب پرداخت می‌داند، تأیید می‌کند؛ زیرا تمکین نسبت به وی شرعاً متعذّر است. مؤیدات دیگری نیز مانند اصل موقعیت نکاحی، وجود نظرات و آرای قضایی که مؤید سبب بودن عقد در وجوب پرداخت نفقه بوده است و فقدان عذر موجّه در زوجه برای تمکین را مانع استحقاق دریافت نفقه می‌دانند، همگی دلالت بر وجوب پرداخت نفقه می‌نماید. درنتیجه، دیدگاه وجوب پرداخت نفقه، به ‌واقع نزدیک‌تر است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
الف) فارسی
1.         امامی، سیدحسن (۱۳۷۷ش)، حقوق مدنی، تهران: اسلامیه.
2.         زنجانی، سیدموسی شبیری (1419ق)، کتاب نکاح، قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز.
3.         فرزاد، مسعود؛ ابوعطا، محمّد؛ سادات حسینی، حسین و ذوالفقاری، مهدی (1400ش)، «سبب دعوای نفقه زوجه و آثار آن با تأکید بر امکان مطالبه نفقه آینده»، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 13، ش24، شهریور، ص331-350.
4.         کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۲ش)، دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده، تهران: میزان.
5.         ____________ (۱۳۸۹ش)، عقود معین، تهران: شرکت سهامی انتشار.
ب) عربی
1.         ابن‌ادریس حلّی، محمد بن منصور بن احمد (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
2.         ابنبراج طرابلسی، قاضی عبدالعزیز (1406ق)، المهذب، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
3.         ابن‌مفلح، ابواسحاق ابراهیم‌بن‌محمد (1418ق/ 1997م)، المبدع فی شرح المقنع، بیروت: دار الکتب العلمیة.
4.         اصفهانی، سیدابوالحسن (1422ق)‌، وسیلة النجاة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
5.         انصاری شیرازی، قدرت‌الله و پژوهشگران مرکز فقهی ائمه اطهار((ع)) (1429ق)، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار((ع)).
6.         بحرانی آل‌عصفور، حسین‌بن‌محمد (بی‌تا)، الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (للفیض)، قم: مجمع البحوث العلمیة.
7.         بحرانی آل‌عصفور، یوسف‌بن‌احمد (1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
8.         البهوتی الحنبلی، منصور بن یونس بن صلاح‌الدین بن حسن بن إدریس (بی‌تا)، کشاف القناع عن متن الإقناع: بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
9.         تبریزی، جوادبن‌علی (1426ق)، منهاج الصالحین، قم: مجمع الإمام المهدی(عج).
10.     تجلیل تبریزی، ابوطالب (1421ق)، التعلیقة الاستدلالیة علی تحریر الوسیلة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
11.     جزیری، عبدالرحمن؛ غروی، سیدمحمد و مازح، یاسر (1419ق)، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت وفقاً لمذهب أهل البیت((ع))، بیروت: دار الثقلین.
12.     حائری، سیدعلی‌بن‌محمد طباطبایی (1418ق)، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل (ط- الحدیثة)، قم: مؤسسه آل‌البیت((ع)).
13.     حرّ عاملی، محمدبن‌حسن (1409ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسه آل‌البیت((ع)).
14.     حکیم، سیدمحسن طباطبایی (1410ق)، منهاج الصالحین (المحشّی)، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
15.     حلّی، یحیی‌بن‌سعید (1405ق)، الجامع للشرائع، قم: مؤسسة سیدالشهداء العلمیة.
16.     خمینی، سیدروح‌اللّه موسوی (بی‌تا)‌، تحریر الوسیلة، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
17.     خویی، سیدابوالقاسم موسوی (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: نشر مدینة العلم.
18.     الدسوقی المالکی، محمد بن أحمد بن عرفة (بی‌تا)، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بیروت: دار الفکر.
19.     الدمشقی الحنفی، محمدأمین‌بن‌عمر (1412ق/1992م)، رد المحتار علی الدر المختار، بیروت: دار الفکر.
20.     زمانی، رسول؛ صابریان، علیرضا . روحانی‌مقدم، محمد (1399ش)، «نقدهای اخلاقی به نکاح صغیره از منظر اصول زندگی فردی و اجتماعی»، نشریه اخلاق زیستی، (ویژه‌نامه اخلاق زیستی و حقوق شهروندی)، دوره 10، ش1، ص311-322.
21.     سبزواری، سیدعبدالأعلی (1413ق)، مهذّب الأحکام: قم: مؤسسه المنار- دفتر حضرت آیت‌الله.
22.     السرخسی، شمس‌الدین أبوبکر محمدبن‌أبی‌سهل (1421ق/2000م)، المبسوط، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
23.     السعدی الجذامی المالکی، عبدالله‌بن‌نجم (1423ق/2003م)، عقد الجواهر الثمینة فی مذهب عالم المدینة، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
24.     سلاّر دیلمی، حمزة‌بن‌عبدالعزیز (1404ق)، المراسم العلویة و الأحکام النبویة فی الفقه الإمامی، قم: منشورات الحرمین.
25.     الشافعی، أبوعبدالله محمدبن‌إدریس (1393ق)، الأم، بیروت: دار المعرفة.
26.     الشربینی الشافعی، محمدبن‌محمد الخطیب (بی‌تا)، الإقناع فی حل ألفاظ أبی‌شجاع، تحقیق: مکتب البحوث والدراسات دار الفکر، بیروت: دار الفکر.
27.     ____________ (بی‌تا)، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، بیروت: دار الفکر.
28.     صیمری، مفلح‌بن‌حسن (حسین) (1420ق)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار الهادی.
29.     طبرسی، امین‌الإسلام فضل‌بن‌حسن (1410ق)، المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
30.     طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن (1387ق)، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
31.     ____________ (1407ق)، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
32.     عاملی شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّی- کلانتر)، قم: کتاب‌فروشی داوری.
33.     ____________ (1413ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
34.     علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیه (ط- الحدیثه)، قم: موسسه امام صادق(ع).
35.     ____________ (1413ق)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
36.     ____________ (1421ق)، تلخیص المرام فی معرفة الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
37.     فرطوسی حویزی، حسین (1416ق)، التوضیح النافع فی شرح ترددات صاحب الشرائع، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
38.     فیاض کابلی، محمداسحاق (بی‌تا)، منهاج الصالحین، بی‌جا: بی‌نا.
39.     قمّی، سیدتقی طباطبایی (1426ق)، مبانی منهاج الصالحین، قم: منشورات قلم الشرق.
40.     الکاسانی الحنفی، علاء‌الدین أبوبکربن‌مسعود (1406ق/1986م)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
41.     کاشف‌الغطاء نجفی، احمدبن‌علی (1423ق)، سفینة النجاة و مشکاة الهدی و مصباح السعادات، نجف اشرف: مؤسسه کاشف‌الغطاء.
42.     کاشف‌الغطاء نجفی، محمدحسین (1359ق)، تحریر المجلة، نجف اشرف: المکتبة المرتضویة.
43.     کیدری، قطب‌الدین محمدبن‌حسین (1416ق)، إصباح الشیعة بمصباح الشریعة، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
44.     گلپایگانى، سیدمحمدرضا موسوى ‌(1413ق‌)، هدایة العباد‌، قم‌: دار القرآن الکریم‌.
45.     لنکرانی، محمد فاضل موحدی (1421ق)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة؛ النکاح، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار((ع)).
46.     الماوردی، علی بن محمد بن محمد بن حبیب البصری البغدادی (1414ق/1994م)، الحاوی فی فقه الشافعی، بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
47.     مجلسی، الشیخ محمّدباقر بن محمّدتقی (۱۴۰۳ق)، بحار الأنوار، بی‌جا: مؤسسة الوفاء.
48.     محقق حلّی، نجم‌الدین جعفربن‌حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
49.     محقق سبزواری (1423ق)، کفایة الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
50.     المرداوی الدمشقی الصالحی الحنبلی، علاء‌الدین أبوالحسن علی‌بن‌سلیمان (بی‌تا)، الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف، بی‌جا: دار إحیاء التراث العربی.
51.      مصلی‌نژاد، مریم؛ سادات کیایی، سیدمحسن و وجدانی، فاطمه (1401ش)، «»، تأملات اخلاقی، دوره سوم، ش2، تابستان، ص93-116.
52.     المقدسی الجماعیلی الحنبلی، أبوالفرج شمس‌الدین عبدالرحمن بن محمد بن أحمد بن قدامة (بی‌تا)، الشرح الکبیر علی متن المقنع، بی‌جا: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.
53.     المقدسی الجماعیلی، أبومحمد موفق‌الدین عبدالله بن أحمد بن محمد بن قدامة (1414ق/1994م)، الکافی فی فقه الإمام أحمد، بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
54.     نجفی، محمدحسن (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
55.     النووی، أبوزکریا محیی‌الدین یحیی‌بن‌شرف (بی‌تا)، المجموع شرح المهذب (مع تکملة السبکی والمطیعی)، بی‌جا: دار الفکر.
56.     وحید خراسانی، حسین (1428ق)، منهاج الصالحین، قم: مدرسه امام باقر(ع).
ج. منابع قانونی
1.         قانون حمایت خانواده
2.         قانون مدنی